Darmgezondheid bij Sjögren

27 april 2017 | Bij auto-immuunziekten, dus ook bij de ziekte van Sjogren, blijken darmslijmvlies én darmflora vaak aangetast. Gevolg is een intestinale hyperpermeabiliteit, populair gezegd een leaky gut. Dat geeft ongewenste, grote voedingsmoleculen die tussen de darmepitheelcellen kunnen doorglippen. Het resultaat is dat het immuunsysteem een immuunreactie begint, in de vorm van immuuncomplexen met als gevolg (chronische) ontstekingsreacties.

De vader van de Westerse geneeskunde en grondlegger van de eed van Hippocrates, zei 2500 jaar geleden “alle ziekten beginnen in de darm”. Met 400 m2 darmslijmvlies is het immuunsysteem van de darm het grootste van het hele lichaam. Meer dan 80 % van de immuniteitsreacties in het lichaam komen van de darm. Het waarborgt een bijna ondoordringbare barrière tussen buiten- en binnenwereld voor de in de darm aanwezige bacteriën, virussen en andere pathogenen.

Het is tevens een barrière tegen vreemde eiwitten afkomstig van voedingsmiddelen. Het lichaam heeft een grote tolerantie voor voeding, op die voorwaarde dat het juist verteerd wordt en het de intacte darmwand op de bedoelde manier passeert, namelijk door de darmslijmvliescellen heen.
Een lesje immuunsysteemVoordat we dieper ingaan op de relatie auto-immuunziekten en darmen, eerst in het kort iets over de afweer (=immuunsysteem) en de rol van de darmen daarbinnen. Het immuunsysteem omvat een niet-specifieke en een specifieke afweer die de groei van lichaamsvreemde stoffen, parasieten, gisten, schimmels en andere ziekmakende micro-organismen in bedwang moeten houden.

In het spijsverteringskanaal bestaat de aangeboren niet-specifieke afweer ten eerste uit maagzuur dat veel schadelijke micro-organismen uitschakelt. Verder zit het darmslijmvlies volgepakt met leukocyten (=witte bloedcellen) die micro-organismen aanvallen. Daarnaast produceert het natuurlijke antibiotica en biedt het een thuis aan 1,5 kg goede darmbacteriën. Deze gezonde darmflora is van groot belang voor een balans in ons ‘bodemleven’ in de darm én voor een intact darmslijmvlies.

De specifieke afweer is een verworven immuniteit door middel van ‘scholing’. Het bestaat uit B- en T-lymfocyten die worden geboren uit stamcellen in het rode beenmerg. En die vervolgens worden geschoold in de milt respectievelijk thymus om het onderscheid te leren maken tussen wat eigen is en vreemd.

De volwassen B- en T-cellen verplaatsen zich via het bloed- en lymfesysteem naar díe weefsels waar behoefte is aan defensie. De B-cellen schakelen, door de aanmaak van antistoffen (=globulines), specifieke lichaamsvreemde stoffen en ziekteverwekkers uit. De T-lymfocyten (=T-cellen), waaronder cytotoxische T-cellen, T-geheugencellen, T-helpercellen en T-suppressor-cellen, vernietigen kankercellen en viraal- of bacterieel geïnfecteerde lichaamscellen.
Het immuunsysteem in het darmslijmvlies: GALTHet immuunsysteem in de darm noemt men het GALT, het Gut Associated Lymphoid Tissue. Hieronder valt het bindweefsel direct onder de darmepitheellaag van een cel dik, met daarin B-, T-lymfocyten én fagocyten, lymfeknopen (=lymfeklieren), plaques van Peyer (aggregaties van lymfocyten) verspreid over het darmslijmvlies en de appendix vol met lymfeklierweefsel. Nota bene: 1 gram darmweefsel bevat 1 miljoen immuuncellen.

Het GALT maakt onderdeel uit van het MALT (Mucosal Associated Lymphoid Tissue), een gemeenschappelijk immuun/lymfatisch-systeem van alle slijmvliezen in het lichaam. Naast het darmslijmvlies (400 m2), omvat het MALT oog-, keel-, mond- en neusslijmvlies (1 m2), huid (2 m2), bronchusslijmvlies (100 m2), urogenitaal slijmvlies (1 m2) en klierweefsel in tonsillen, de schilklier en de borsten. Dit lymfatisch systeem zorgt ervoor dat een activering van witte bloedcellen in het darmslijmvlies een immuunrespons, via vervoer door lymfebanen en bloedstroom, in andere slijmvliezen kan veroorzaken. Voorbeelden van dit soort reacties ‘op afstand’ zijn een loopneus, jeuk op de huid of benauwdheid na het eten van een bepaald voedingsallergeen.

Voor goed functionerende slijmvliezen in het lichaam is een goed functionerende GALT nodig. Hiervoor zijn een intact darmslijmvlies en een uitgebalanceerde darmflora essentieel.
Essentieel voor een goede weerstand is een intact darmslijmvliesFactoren die een damslijmvlies ondermijnen zijn: 1) allergenen die het darmslijmvlies beschadigen. De meest voorkomende allergieën zijn die voor gluten, koemelk, kippenei, soja en pinda
2) fysieke en emotionele stress: het stresshormoon cortisol heeft een negatief effect op het darmslijmvlies,
3) de aanwezigheid van eventuele darmparasieten, gisten en schimmels. Deze produceren toxines die het darmslijmvlies aantasten
4) medicijnen die het darmslijmvlies aantasten zoals antibiotica, chemotherapeutica, NSAID’s (Ibuprofen, Aspirine) en de anticonceptiepil,
5) chemicaliën in voeding en milieu
6) alcoholmisbruik
Factoren die opbouw en onderhoud van het darmslijmvlies bevorderen zijn: 1) Vezels uit groenten en fruit: dikke darmbacteriën leven op vezels en produceren boterzuur, een energiebron voor de darmslijmvliescellen,
2) L-glutamine: brandstof voor darmepitheelcellen en witte bloedcellen
3) Zink: belangrijk mineraal bij de vorming van slijmbekercellen (Gobletcellen), en voor de weerstand bij ontstekingen,
4) Vitamine A: voor vernieuwing epitheel van de slijmvliezen,
5) Vitamine D: remt ontstekingsreacties,
6) Omega-3-vetzuren uit vette vis: EPA & DHA: houden darmslijmvlies gezond door gunstig effect op inflammatoire ontsteking,
7) Vitamine B12: bevordert de werking van het afweersysteem.
Een uitgebalanceerde darmflora geeft een goede weerstandFactoren die een uitgebalanceerde darmflora bevorderen zijn: 1) een natuurlijke bevalling: enting van darmbacteriën vindt plaats tijdens de geboorte. Kinderen die zijn geboren met een keizersnede hebben een significant minder gevarieerde darmflora (= microbioom). De steriele darm van de baby wordt geënt met de vagina-bacteriën van de moeder. De vaginale flora hangt samen met de darmflora van de moeder.
2) (langdurig) gevoed zijn met borstvoeding: zorgt voor een betere darmflora. De goede darmbacteriën, bifido- lactobacillen voeden het darmslijmvlies en houden daarmee het slijmvlies intact.
Factoren die een uitgebalanceerde darmflora ondermijnen zijn: 1) darminfecties en langdurige diarree,
2) chronische (laaggradige) darmwandontstekingen,
3) medicijnen zoals antibiotica NSAID’s (aspirine, Ibuprofen), maagzuurremmers, anticonceptiva en chemotherapeutica, cortisonpreparaten, osmotische laxeermiddelen als darmvoorbereiding voor het verrichten van en darmscopie. Neem na een antibioticakuur, liever nog tijdens het gebruik, met deze medicijnen altijd een goed probioticum.
Beschadiging van darmslijmvlies en darmflora geeft leaky gutBij auto-immuunziekten, dus ook bij de ziekte van Sjogren, blijken darmslijmvlies én darmflora vaak aangetast. Gevolg is een intestinale hyperpermeabiliteit, populair gezegd een ‘leaky gut’.De leaky gut ontstaat doordat de verbindingen tussen de darmslijmvliescellen (=darmepitheelcellen), de zgn. tight junctions (de douane van onze darmen), zijn beschadigd.

Gevolg is dat ongewenste, grote voedingsmoleculen tussen de darmepitheelcellen kunnen doorglippen. Micro-organismen kunnen níet via de tight junctions passeren omdat die vele malen groter zijn dan de ontstane openingen in het darmslijmvlies. Het resultaat is dat het immuunsysteem een immuunreactie tegen deze voedingsproteinen begint, in de vorm van immuuncomplexen. Met als gevolg IgG gerelateerde (chronische) ontstekingsreacties.
Leaky gut laten onderzoekenWat kun je doen bij het vermoeden van een Leaky Gut? Honderd procent zekerheid kan alleen verkregen worden door middel van een darmbiopt. Dit is echter omslachtig en duur. Een indirecte meting is het meten van voedselintoleranties d.m.v. de meting van IgG voedselreacties in bloed. Een hoge concentratie IgG-antilichamen van een bepaald voedingsmiddel duidt op regelmatig contact van B-lymfocyten met deze voedingsallergeen.

Dit antigeen-antilichaamcomplex wordt door ontstekingen in het lichaam weggewerkt. Dit ontstekingsproces vindt continu plaats bij het eten van een voedingsallergeen. Een uitgebreide laboratoriumanalyse van bloed op de aanwezigheid van IgG antistoffen tegen voedingsmiddelen, de ImuPro-test, kan men laten uitvoeren door het laboratorium van Pro Health Medical.

Ook is het mogelijk om een ontlastingsonderzoek via een natuuurdiëtist te laten doen bij een gespecialiseerd laboratorium. Door het meten van indicatoren van immuniteit van de slijmvliezen (sIgA, Bètadefensin 2) en darmontstekingen (calprotectine, alfa 1- anti-trypsine, lactoferrine) krijgt men een idee van de mate van ontsteking in het darmslijmvlies.
Voedingsadvies bij een leaky gutA) Verwijder voedingsallergenen en voeding waar men intolerant voor is.In de top 5 van voedingsallergenen staan: gluten (zit in tarwe, spelt, gerst, rogge, kamut en haver), melk(producten), eieren, soja(producten) en pinda’s.
Glutenvrije alternatieven zijn boekweit, quinoa, mais, teff, rijst, aardappelmeel, arrowroot, cassave, lupine, amaranth, tapioca, gierst, agar-agar, guar(pitmeel), Johannisbroodpitmeel. Haver bevat geen gluten maar is in de fabriek vaak vervuild geraakt met glutenhoudende granen.
Lecithine: wordt vaak niet verteerd en tast het darmslijmvlies aan. Het zit in bonen en alle granen, vooral tarwe.
B) Varieer met voedingsmiddelen en las seizoenspauzes in. Eet niet iedere dag dezelfde producten. Dagelijks en het hele jaar door dezelfde producten eten werkt allergieën in de hand. Ons immuunsysteem is hier niet op ingericht.
C) Eet veel groente, kruiden en fruit. De vezels in groente en fruit van het seizoen zijn een voedingsbron voor de goede bacteriën in de darm. Groenten die veel prebiotica, voedsel voor de probiotica (=goede darmflora) bevatten zijn: artisjok, banaan, ui, asperge, prei, aardpeer en schorseneer.
D) Vermijd suiker. Suiker bevordert de groei van ziekmakende bacteriën en schimmels. Eet alleen natuurlijke suikers uit groenten en fruit en vermijd suikerrijke drankjes, koek en snoep. Witmeelproducten zoals spaghetti, macaroni en wit brood worden in het spijsverteringsorgaan gemakkelijk in suikers omgezet.
E) Eet zo min mogelijk industrieel bewerkt voedsel. Eet zoveel mogelijk natuurlijke, onbewerkte producten, dus kies uit de verse, bij voorkeur biologische, fruit- en groenten. Te vinden in de vers-eilanden in de supermarkt. Gebruik echte (gras)boter, koud geperste olijfolie van koude, geperste oliën.
F) Eet gefermenteerde producten.Je kunt denken aan: zuurkool, brooddrank, gefermenteerde groentesappen, karnemelk, (geiten/schapen)yoghurt, biogarde, natuurdesembrood, miso, tamari, shoyu, tempé en kombucha. Ze bevatten goede darmbacteriën. Let op: men kan eventueel gevoelig zijn voor histaminevrijmakende voedingsmiddelen zoals zuurkool en andere gefermenteerde producten.
G) Verwen en repareer het darmslijmvlies. - Neem zelf getrokken botten- en gratenbouillon (‘zie youtube: chickenbroth’), verspreid over de dag: 2 bekers. Bevat de aminozuren L-glutamine, gelatine, proline en glycine voor opbouw van de slijmvliezen.
- Gebruik dagelijks een paar eetlepels ongeraffineerde kokosolie. Deze bevat MCT’s (middel lange vetzuren) : laurinezuur en caprylzuur. Het voedt het darmslijmvlies en doodt pathogenen zoals bacteriën, schimmels/gisten/virussen. Kokosolie mag tot hoge temperatuur verhit worden, in tegenstelling tot olijfolie.
- Eet regelmatig boter of ghee (geklaarde boter). Bevat vitamine A, D, E en boterzuur. Grasboter bevat omega-3 vetzuren, maar geen lactose/melksuiker.
- Vermijd plantaardige omega-6-vetzuren en vet vlees: dit verhoogt de ontstekingsbevorderende prostaglandine E2.
- Neem 1 eetlepel levertraan per dag.
- Eet 3 maal per week wilde, vette vis zoals zalm, makreel, haring, sardines. Dit bevat de omega-3-vetzuren eicosapentaeenzuur (EPA) en docosahexaeenzuur (DHA), deze werken anti-inflammatoir
- IJzer(uit rood vlees) kan gemakkelijk worden opgenomen in de haemvorm. Voor opname van ijzer is lactoferrine, aangemaakt door het darmslijmvlies, nodig. Bij aantasting van het darmslijmvlies kan suppletie nodig zijn. Rood vlees is rijk aan zink en belangrijke aminozuren voor de opbouw van het darmslijmvlies
- Gebruik voldoende dierlijke producten, vlees, vis, eieren, zuivel i.v.m. vitamine B12 voor opbouw darmepitheelcellen. Talrijke ziekten in het maag-darmkanaal, ook auto-immuunziekten, gaan gepaard met een verminderde vitamine B12-opname. Laat de vitamine B-12 meten in het bloed. De normaalwaarde van vitamine B12 is 600-2000 pg/ml*, veel hoger dan de normaalwaarde van het artsenlaboratorium.
- Gemberwortel stimuleert de verteringsenzym-, gal- maagzuurproductie. Drink het tijdens het eten
- Aloë Vera repareert het darmslijmvlies, werkt verzachtend
- Gefermenteerde groenten bevatten lactobacillen en zijn licht-verteerbaar
- Geelwortel (koenjit/kurkuma) gaat ontsteking tegen
- Eet veel (gestoomde en met mate rauwe) groenten. Ze leveren diverse typen vezels (glyco nutriënten) en foliumzuur. Koolsoorten (broccoli, bloemkool etc.), wortelen, selderij, pompoen, groene bladgroenten.
- Munt ondersteunt de vertering
- Pompoenpitten bevatten B-vitamines, zink, magnesium (voor aanmaak van verteringsenzymen en nodig voor darmherstel).
H) Verwijder infecties veroorzakende pathogenen. Met name de aanwezigheid van darmparasieten, schimmels/gisten, bacteriële overgroei in dunne darm (SIBO) en dikke darm kunnen het darmslijmvlies aantasten.
I) Voed de darmen met goede probiotica en prebiotica. - Probiotische voedingsmiddelen zijn gefermenteerde groenten zoals zuurkool. Bevatten lactobacillen en creëren een gunstige pH in de darm.
- Prebiotica, voedsel voor de probiotica/darmbacteriën, vind je in: inuline in ui, prei, knoflook, artisjok, asperges
- Fructo Oligo Sacchariden (FOS): alle soorten fruit en groenten, waaronder banaan, ui, knoflook, asperges
- Pectine: appels, abrikozen, wortel, sinaasappel, banaan, tomaten, (zoete) aardappel. Wanneer dit niet voldoet, gebruik dan probiotica, vooral wanneer men antibiotica voorgeschreven heeft gekregen
- Galacto-oligosachariden (GOS) zijn de ultieme prebiotica. Galacto-oligosachariden (GOS) zijn een specifieke vorm van prebiotische galactose suikers. Het is één van de ruim 200 biologisch actieve suikers die van nature in moedermelk voorkomen. Ze behoren hierdoor tot de groep van 'Human Milk Oligosaccharides’ (HMO) koolhydraten. Ze zijn complex qua structuur en hebben een breed spectrum aan biologische effecten die verder rijken dan alleen het verschaffen van voeding aan zuigelingen.
Op basis van de beschikbare data kunnen GOS beschouwd worden als de meest ultieme prebiotica. Ze zorgen simpelweg voor een betere groei van de darmflora dan andere soorten prebiotica als fructo-oligosachariden (FOS), xylooligosachariden (XOS), soja-oligosachariden (SOS), inuline, lactulose etc. GOS wordt uitermate goed verdragen en het kan zelfs tijdens een FODMAP- dieet en SIBO- dieet gebruikt worden.

De grootste werking op de vezelinname door de darmflora wordt verkregen door korteketenvetzuren en gassen zoals waterstof en koolstofdioxide. De korteketenvetzuren staan meestal in de schijnwerpers als buitengewoon gunstig voor het lichaam. Waterstofgas (H2) is daarentegen, sterk onderbelicht. De balans tussen zuurstof en waterstof ofwel oxidatie en reductie is essentieel in levende organismen.

Waterstof is interessant omdat het als een selectieve antioxidant werkt die de meest gevaarlijke vrijeradicalen (hydroxylradicalen) neutraliseert. Het is hierin uniek omdat het andere radicalen die belangrijk zijn voor het functioneren van het lichaam, niet verstoort. Daarnaast activeert het ook andere antioxidantenzymen, cel beschermende eiwitten en functioneert het als een belangrijk signaalmolecuul.
Ontspanning geeft een sterkere darmfloraNeem rust en tijd voor eten en andere zaken. Samen met zelfreflectie en mindfullness ondersteunt dit de parasympathicus. Stress verzwakt de darmflora en het immuunsysteem. En last but not least: zorg dat je je eten goed kauwt.
Anke Gooskens, natuurdiëtiste

Laboratorium zelftesten

Laboratoriumtesten urine bloed ontlasting en speekseltesten Wij werken samen met de grote Duitse fabrikant van laboratoriumtesten Medivere. Medivere levert laboratorium diagnostische diensten waarbij de conventionele geneeskunde als ook aanvullende (complementaire) medische diagnostica en therapieën optimaal worden gecombineerd.

Op onze pagina over voedings- en laboratoriumtesten kunt u alle hierbovengenoemde Medivere testen bekijken en zelf bestellen.

Bron:

Deze tekst is een bewerking van de lezing over ‘darmgezondheid bij auto-immuunziekten’ gehouden op 28 maart 2017 door Anke Gooskens, natuurdiëtiste te Haarlem. Zij sprak op de regionale contactdag van de patiëntenvereniging van de ziekte van Sjögren in het VU medisch centrum te Amsterdam.